بهرهگیری از رمزپردازیهای نباتی یکی از خصیصههای مشترک اقوام است. در بسیاری از جشنها با بهرهگیری از نباتات، زینتهایی سمبولیک فراهم میآید. میتوان گفت نباتات نشانی از طبیعت هستند. بهرهگیری از صورتهای نباتی در آئینها، تجلی قدرت آنها و خدایانی است که آنان سمبولی از آن میباشند. گاه نیز نشانگر مرحلة نوینی از زندگی هستند و رموز و تفسیر و تجدید حیات را بیان میکنند که شاید این یکی از مهمترین کاربرد آنها باشد.
در بسیاری از اساطیر، کل هستی به صورت درختی غولپیکر ترسیم میشود؛ اما اولین اسطورههای درخت به آدم قبل از هبوط بازمیگردد. آدم در میان درختان، در باغ بهشت زندگی میکرد. فضای باغ بهشت همواره تصویری از معصومیت، بکارت و باروری دارد.
اما او از میوة درخت ممنوع خورد. این داستانی است که در بین اقوام گوناگون بارها به اشکال مختلف تکرار شده است:
«و خداوند خدا هر درخت خوشنما و خوشخوراک را از زمین رویاند و درخت حیات را در وسط باغ و درخت معرفت نیک و بد را.» (سفر پیدایش ـ باب دوم)
و در قرآن نیز نظیر این تعبیر برای درخت بکار رفته است.
«فَوَسًوَسَ اِلَیًهِ الشیطنُ قالَ یادَمُ هُلْ اَدُلُّکَ عُلی شُجُرُهِ الخْلْدِ و مْلْکٍ لایُبًلی»
«باز شیطان در او وسوسه کرد و گفت ای آدم آیا تو را بر درخت ابدیت و ملک جاودانی دلالت کنم؟»
تصاویر درخت بعدها در اسطورههای گوناگون، بیشتر از همین چند الگو تبعیت میکند؛ یعنی درخت حیات، درخت معرفت،درخت نیک و بد و درخت جاودانگی. خوردن میوه از درخت معرفت نیک و بد به روشنی با کشف تجربة جنسی مرتبط است.
به همین دلیل است که درخت در بسیاری از موارد در آئینهای باروری و زایش بکار میرود. نورتروپ فرای در مورد این درخت چنین میگوید: «به دلیل ارتباط درخت ممنوع با امور جنسی معلوم بر ما، هر دو درخت را احتمالاً انجیر یا خرما میشمردهاند، یا نوعی درخت که دارای تفاوت جنسی است. ولی در قرون وسطی، که جز کتاب مقدس لاتینی نبوده، درخت ممنوع را درخت سیب فرض کردهاند، ... در بهشت گمشده همچنان سیب است. به هر تقدیر این درخت، درخت میوه بوده است و پیداست که بر این تصور بودهاند که آدم پیش از هبوط یکسره از میوههای درختی ارتزاق میکرده است. از این جهت، درخت حیات روزیدهنده است، یعنی اینکه به لحاظ رمزی حیاتبخش و شفابخش است.»
یوحنای رسول نیز خصلت شفابخشی را برای درخت قائل میشود:
«در وسط شارع عام آن و بر هر در کنارة نهر درخت حیات را که دوازده میوه میآورد یعنی هر ماه میوة خود را میدهد و برگهای آن درخت برای شفای امت میباشد.»
یونگ نیز در مورد درخت معتقد به همین معناست. او درخت را نمایانگر نیروی حیات، زایش و شفا میداند؛ به همین دلیل درخت حامل نیروی مانایی است. او از قول کیمیاگر عرب، ابوالقاسم (در کتاب العلم) درختی که آدم از آن تناول میکند را، دارای انرژی مانایی میداند:
«این اول ماده، که مناسب ساختن اکسیر است از درختی حاصل آید که در مغرب زمین میروید و این درخت بدان گونه بر سطح اقیانوس بروید که گیاهان بر سطح زمین. این همان درختی است که هر که از آن تناول کند انس و جن از او فرمان برند، این همان درختی است که آدم [علیه السلام] از خوردن میوة آن منع شده بود و آنگاه که آن را تناول کرد از قالب فرشتهگون خود به قالب آدمی درآمد. و این درخت به هر صورتی درمیآید.»
همین قدرت و انرژی مانایی است که سبب میشود در کیمیاگری آن را مظهر فلسفه هرمتیک (کیمیاگری) بدانند. یونگ از قول فیثاغورث چنین میگوید:
«فیثاغورث میگوید، شما برای آیندگان مینویسید و نوشتهاید که نفیسترین درخت چگونه کاشته میشود و چگونه، کسی که میوة آن را تناول میکند، دیگر گرسنه نخواهد شد.»
همین معنی سبب میشود که کیمیاگر از ثمرة این درخت که درخت جاویدان نیز هست، نه تنها برای خودش که برای به کمالرسیدن عنصر مطلوب نیز استفاده کند. این ثمرة درخت ممکن است اشکال مختلفی را شامل شود و محدود به میوة آن نباشد. صمغ یا روغن یا مواد مشابهی میتواند گویای زندگی یا جوهر درونی درخت باشند. فرای در این زمینه میگوید:
«این مواد مشتمل بر سنگ جزع ، بلسان جلعاد ، که باز هم داروی شفابخش است، کندر ، مرّ را با عالم نباتی همان سنتی میدانستهاند که طلا با عالم آلی دارد. همینطور هم این دو، خاصه مر ّ، تصویر مصایب مسیح است. به نظر میآید که از تصویر اصلی مسیح یا تدهین که مرتبط با مسیحا یا مسیح است، یگانگی استعاری جسم مسیح با درخت حیات مستفاد میشود. از این رو برای آبا کلیسا ساده بوده است که درخت و آب حیات مذکور در مکاشفة یوحنا را به لحاظ رمزی ـ به ترتیب ـ با فریضة تناول القربان و فریضة غسل یگانه کنند.»
معنی زایش و تولد مجدد نیز بارها در اساطیر با درخت و گیاهان گره میخورد؛ زیرا اعتقاد بر این است که زمین یا نباتاتی که از آن میرویند به شکلی مستمر پس از مرگ، دوباره به حیات بازمیگردند. همین سبب میشود که نزدیکشدن به گیاهان خصوصاً درخت و لمسکردنش مثل لمسکردن زمین، برکتزا، نیروبخش و مایه باروری باشد. به طور مثال در اسطورههای یونانی، لتو هنگامیکه در چمنزاری زانوزده، به نخل بن مقدسی دست مالید و آپولون و آرتیمس را زایید. و یا در مورد تولد بودا گفتهشده ملکه ماها مایا در پای درخت سالا و هنگامیکه شاخههای درخت را در آغوش گرفته بود، بودا را به جهان آورد. یکی از مهمترین اشکال تولد نوزاد در کنار درخت را قرآن اینگونه شرح میکند:
«فَاَجاءَهُا الْمُخاضُ اِلی جِذْعٍ النُّخًلَهِ قالَتْ یلَیًتُنی مِتُّ قَبًلَ هذا وَ کُنًتُ نُسًیاً مُنًسِیُّاً ٭ فَنا دئها مِنْ تُحًتِها الاّ تُحًزَنی قَدً جُعُلَ رَبًّکَ تُهًتُکِ سُرِیٌّا ٭ وَ هْزِّی إِلَیًکَ بِجِذْعِ النُّخًلَهِ تْسقِطْ عُلَیًکَ رْطَباً جُنِیٌّا ٭ فَکُلِی وُ اشًربِی وُ قَرِّی عُیًناً فَإِمُّا تُرُیِنُّ مِنُ الْبُشُرِ أَحُداً فَقُولی إِنی نُذَرًتُ للِرَّحًمنِ صُوْماً فَلَنْ أُکَلِّمَ الْیُوْمَ إِنسِیٌّا»
«آنگاه که او را درد زائیدن فرا رسید زیر شاخ درخت خرمائی رفت و از شدت حزن و اندوه با خود میگفت ای کاش من از این پیش مرده بودم و از صفحه عالم بکلی نامم فراموششده بود ٭ از زیر آن درخت (فرزندش عیسی) او را ندا کرد که غمگین مباش که خدای تو از زیر قدم تو چشمة آبی جاری کرد ٭ ای مریم شاخ درخت را حرکت ده تا از آن برای تو رطب تازه فرو ریزد ٭ پس از این رطب تناول کن (و از این چشمه) آب بیاشام و چشم خود به عیسی روشندار هرکس از جنس بشر را که بینی به او بگو که من برای خدا نذر روزه سکوت کردهام و با هیچکس امروز هرگز سخن نخواهم گفت.»
اسطورههای اینچنینی میگوید، اینگونه کودکان به علت آن که در کنار سرچشمه زندگی و درمان زاده شدهاند، بهترین سرنوشت را خواهند داشت و از بسیاری بیماریها و بلایا در امان خواهند بود. تصاویر شبانی و کشاورزی علاوهبر نشانههای حیات و زندگی همواره تصویری از بهشت نیز بودهاند؛ و این یکی از دلایل قدسیتیافتن آنهاست:
«خداوند شبان من است، محتاج به هیچچیز نخواهم بود ٭ در مرتعهای سبز مرا میخواباند، نزد آبهای راحت مرا رهبری میکند.»
«و خداوند خدا باغی در عدن بطرف شرق غرس نمود و آن آدم را که سرشته بود در آنجا گذاشت»
«اِنَّالله یْدْخِلُ الَّذینَ امُنوْا وُ عمِلوْا الصُّالِحاتِ جُنتِ تُجًری مِنْ تُحًتِها اَلنًهرُ یْحُلَّوْنَ فیها مِنْ اَساوِرَ مِنْ ذَهُبٍ و لُؤْلُؤْاً وُ لِباسْهْمْ فیها حُریرٌ»
«آنانکه ایمان به خدا آورند و نیکوکار شدند البته خدا همه را در بهشتهائی داخل گرداند که زیر درختانش نهرها جاری است و در آنجا آراسته شوند به دستبندها از طلا و مروارید و تن به جامة حریر بیارایند»
تصویر درخت گاه جنبههای دوگانهای نیز مییابند که هم تصویر بهشتی و هم تصویر دوزخی میشوند (که این به ندرت اتفاق میافتد.) از آن جمله هنگامی است که درخت صورتی از زندگی فردی باشد:
«خوشا به حال کسی که به مشورت شریران نرود و به راه گناهکاران نایستد و در مجلس استهزاءکنندگان نهنشیند ٭ بلکه رغبت او در شریعت خداوند است و روز و شب در شریعت او تفکر میکند ٭ پس مثل درختی نشانده نزد نهرهای آب خواهد بود، که میوة خود را در موسمش میدهد، و برگش پژمرده نمیگردد، و هر آنچه میکند نیک انجام خواهد بود ٭ شریران چنین نیستند، بلکه مثل کاهند که باد آنان را پراکنده میکند»
همین معنی در قرآن نیز چنین تبیین شده است:
«اَلَمً تُرُ کَیًفَ ضُرُبُ الله ُ مُثَلاً کَلِمُهً طَیبُهً کَشُجُرهٍ طیبُهٍ اَصًلُها ثابِتٌ وُ فَرًعْها فی السُّماء ٭ تْؤًتی اُکُلَها کُلَّ حُینٍ بِإِذْنِ رُبها و یُضًرِبُ الله ُ الامًثالَ لِنُّاسِ لَعُلَّهْمً یُتُذَکِّرون ٭ وُ مُثَلُ کَلِمُهً خُبیثهٍ کَشُجُرُهٍ خُبیثهٍ اِجًتْثَّتْ مِنً فَوًقِ الْاَرًضِ مالَها مِنً قَرارٍ»
«ای رسول ما ندانستی که چگونه خدا کلمه پاکیزه (و روح پاک) را به درخت زیبایی مثل زده که اصل ساقه آن برقرار باشد و شاخه آن به آسمان (رفعت و سعادت) بر شود ٭ و آن درخت زیبا به اذن خدا همةاوقات میوههای مأکول و خوش دهد و این گونه مثلهای واضح برای تذکر مردم میآورد ٭ و مثل کلمه کفر (و روح پلید) مانند درخت پلیدی است که ریشهاش به قلب زمین فرونرفته بلکه بالای زمین افتد (و زود خشک شود) و هیچ ثبات و بقائی نخواهد یافت»
جالب توجه است که در هر دوشکل مسیحی و اسلامی آن کفر ریشه نداشته، خشک و بیبنیاد است.
نور خداوندی آسمانی نیز از دیگر مفاهیمی است که با نباتات ارتباط داشته و یا توسط آنها توصیف میشود. بطوریکه به عنوان مثال در داستان وحی به موسی، از میان شعلههای آتش یک بوته بر موسی ظاهر میشود:
«و فرشتة خداوند در شعله آتش از میان بوته بر وی ظاهر شد و چون او نگریست اینک آن بوته به آتش مشتعلست اما سوخته نمیشود ٭ و موسی گفت اکنون بدان طرف شوم و این امر غریب را ببینم که بوته چرا سوخته نمیشود ٭ چون خداوند دید که برای دیدن مایل بدان سو میشود خدا از میان بوته ندا درداد و گفت ای موسی گفت لبیک ٭ گفت بدین جای نزدیک میا نعلین خود را از پایت بیرون کن زیرا مکانی که در آن ایستادهای زمین مقدس است»
در قرآن نیز نور خدا به ستارهای از درخت زیتون تشبیه شده است:
«الله نْوْر السُّمواتِ وُ الْاَرضِ مُثَلُ نْورِه کَمِشکوهٍ فیها مِصًباحٌ الْمِصباحُ فی زُجاجُهٍ الزُّجاجُهُ کَانُّها کَوًکَبٌ دُرِّیٌّ یُوقَدُ مِنً شُجُرُهٍ مْبرُکهٍ زُیًتْونُهٍ ...»
«خدا نور (وجود بخش) آسمانها و زمین است داستان نورش به مشکوتی ماند که در آن روشن چراغی باشد و آن چراغ در میان شیشهای که تلالؤ آن گوئی ستارهای درخشان و روشن از درخت مبارک زیتون ...»
این تمثیل الوهیت در شکل درخت، گاه برای مسیح نیز به کار میرود چنانکه در پیشگوئیهای عهد عتیق آمده است:
«و نهالی از تنه یسی [پدر داود] بیرونآمده شاخه از ریشههایش خواهد شکفت ٭ و روح خداوند بر او قرار خواهد گرفت»
البته از میان نباتات غیر از درخت، گلها نیز بصورت کهنالگویی و رمزگون به کاررفتهاند و یا حتی گیاهان دیگر؛ اما ارزش کهنالگویی درخت در اینگونه اساطیر و متقدمبودن آن بر دیگر گیاهان سبب شد در این مختصر تنها به تأویل چند صورت مثالی مرتبط با درختان پرداخته شود. لازم به ذکر است، درختان به دلیل تقدم خلقت بر انسانها از منظر بسیاری از ادیان، نیروی قدسی ویژهای نیز از این مقوله مییابند. همانطور که پیشتر نیز گفته شد، بیشترین قدرت مانایی نباتات در صورتهای مثالی تولد مجدد، دانش و معرفت و زایش است
انواع توت یا درخت توت :
اما لوازم توت گیری شامل چادر توت ، سرتاس و جعبه توت می باشد . 
